Arvacinam Jyotirvijnanam (अर्वाचीनं ज्योतिर्विज्ञानम्)

Description

अर्वाचीनं ज्योतिर्विज्ञानम् (Arvacinam Jyotirvijnanam) सुविदितमेव विदुषामेतत् तथ्यं यदमरभारतीकोषोऽस्माकं विविधविषय-रचनासम्भृतः। ज्यौतिषं शास्त्रं नूनं पूर्वनामेकः प्रमुखविषयोऽभवदिति वेदेषु लब्धैज्योतिर्विज्ञान संकेतैः स्पष्टुं प्रतोयते। वेदाङ्गेष्वपि तस्योपलब्धिः प्रख्यापयति पुरातनमहत्तामस्य शास्त्रस्य। कृतज्ञाश्च वयं पूर्वेषामृशेणामनीषां ये नस्तद् व्याचचक्षिरे ज्ञानम्। अध्ययनपरम्परा चास्योत्तरोत्तर विकासोन्मुखी नवनवगवेषणार्थ प्राणुदद्विदुचो ये प्रयत्न तइस्सैयदधन् विषयपरिष्कारं शास्त्रस्यात्स्य। परं दूयते हृदयं नितरां मध्ययुगोनानामालोक्यौदा सोन्यमस्मिन्त्रिषये पण्डितम्मन्यानां यैः ‘पारङ्गता वयं ज्योतिःशास्त्रस्य, न किञ्चिदप्यन्यज्ज्ञातव्यमिति’ विचार्य वेचनादिकार्यमुपेक्षि तं सर्वथा। एवञ्च वैदिककालादविच्छिन्नं प्रस्त्रवन्तीयं ज्ञानस्त्रवन्ती मरुभूमावकर्मण्यताया अशुध्यत। पाश्चात्त्य विद्वांसस्तु प्राचीनयवनज्योतिर्विद्यायाः संवर्धने रता उत्कृष्टोत्कृष्टतरनूतनयन्त्राणां परिष्कृतगणितादिविज्ञानसिद्धान्तानाञ्च साहाय्येन मध्य युगादारभ्याद्यपर्यन्तम्। प्रशंसनीयास्ते यशोभाजोऽमरपुत्राः सरस्वत्याः।

हीनामवलोक्य दशां संस्कृतज्ञानां ज्यौतिषशास्त्रविद्यार्थिनां साम्प्रतं वेधशालायन्त्रादिकाभावे राज्याधिकारिण उत्तरप्रदेशस्य नैनीतालनगरे वेधशालामेकामिदानीन्तनयन्त्रादिसुसज्जितां कारयामासुः। तेषामेव चादेशेतामरवाण्यामियं रचना कृता संस्कृतविद्यार्थिनां सुखषोधाय दुरूहाणां व्योतिर्विज्ञानप्रयुक्तयन्त्रसिद्धान्तादीनां शाखविषयस्य च। विषयप्रतिपादनञ्चैवं पृथक् पृथक् कृतम्-खगोलः, पृथिवी, चन्द्रः, ग्रहणानि, सूर्यः, ग्रविषयकसिद्धान्ताः, ग्रहाः, बुचादयः, धूमकेतवः। पुनश्चैवम्-वेध-शाला, नक्षत्रमण्डलम्, नश्चत्रम्, द्विकादयः, विकारिनक्षत्राणि, नक्षत्रस्तवकाः, नीहारिकाः, आकाशगङ्गा, अत्याकाशगङ्गा संस्थानानि, सृष्टिसिद्धान्ताञ्च।

ग्रन्थरचना यामस्माकं प्रथमं लक्ष्यं विषयस्य सुस्पष्टतया प्रतिपादनं द्वितोयब्वा ध्ययनाभिलाषिणामायासापनयनम्। विषय एव गणितादिशास्त्रसिद्धान्तानां भौतिकादिशास्त्रपरीक्षणविधोनां सूक्ष्मवेचनचित्रणमापना युवयुक जटिलयन्त्राणाञ्च किञ्चिज्ञानमपेक्षते। तथा चेदानीं हिन्दीभाषाया एतावान् प्रचारो यत्तस्या एवानुरूपाऽसंश्लिष्टपदा समासविरला रीतिर्व्यवहार्या संस्कृतभाषायाम्। अतोऽस्माभिरल्य वृत्तिरेव रीतिः समाहता; नास्माकमभिमताऽनुप्रासयमकादीनां चमत्कृतिर्न च श्रुतिमधुरसुललितपदावल्या विच्छित्तिर्नापि च प्रभूतपर्यायप्रयोगाणां भङ्गी। सौकर्यार्थब्च विद्यार्थिनां सन्धयोऽपि नातिमात्रं प्रयुक्ताः। विभक्तिवचनपुरुपादीनां झटिति बोधः स्यादित्यस्मिन्नेवास्माकं प्रयत्नः। तदेतव्ज्ञात्वा बुधाः प्रमाणम्।